اشعار رودکی با ترجمهٔ فارسی

شاعر شهید و شهره فرالاوی وان دیگران به جمله همه راوی

کاروان شهید رفت از پیش وان ما رفته گیر و می اندیش وز شمار خرد هزاران بیش از شمار دو چشم يك تن كم

استاد شهید زنده بایستی وان شاعر تیره چشم روشن بین تا شاه مرا مدیح گفتندی بالفاظ خوش و معانی رنگین

از دلاویزی و نغزی چون غزلهای شهید وز غم انجامی و خوبی چون ترانه بوطلب

شاعرانت چو رودکی و شهید مطربانت چوسرکش و سرکب

از حکیمان خراسان کو شهید و رودکی بوشکور بلخی و بوالفتح بستی هکذی؟

گرچه بده ست پیش از این در عرب و عجم روان شعر شهید و رودکی نظم لبید و بحتری

خط نویسد که بنشناسند از خط شهید شعر گوید که بنشناسند از شعر جریر

ترا سلامت باد ای گل بهار و بهشت مرا به جان تو سوگند و صعب سوگندی دهند پندم و من هیچ پند نپذیرم که پند سود ندارد به جای سوگندی شنیده ام که بهشت آن کسی تواند یافت که آرزو برساند به آرزومندی هزار كبك ندارد دل یکی شاهین هزار بنده ندارد دل خداوندی ترا اگر ملک چینیان بدیدی روی نماز بردی و دینار بر پراکندی وگر ترا ملك هندوان بدیدی موی سجود کردی و بتخانه هاش برکندی به منجنیق عذاب اندرم چو ابراهیم به آتش حسراتم فکند خواهندی ترا سلامت باد ای گل بهار و بهشت که سوی قبله رویت نماز خوانندی

بی بهایی و لیکن از تو بهاست دانشا، چون در یغم آیی از آنك بی تو از خواسته مبادم و گنج همچنین زاروار با تو رواست با ادب را ادب سپاه بس است بی ادب با هزار کس تنهاست

گر فراموش کرد خواجه مرا خویشتن را به رقعه دادم یاد كودك شیر خواره تا نگریست مادر او را به مهد شیر نداد

ابر همی گرید چون عاشقان باغ همی خندد معشوق وار رعد همینالد مانند من چونکه بنالم به سحرگاه زار

دانش و خواسته ست نرگس و گل که به يك جای نشکفند به هم هر که را دانش است خواسته نیست وانکه را خواسته ست دانش کم

اگر غم را چو آتش دود بودی جهان تاریك بودی جاودانه در این گیتی سراسر گر بگردی خردمندی نیابی شادمانه

به تیر از چشم نابینا سپیدی نقطه بردارد که نه دیده بیازارد نه نابینا خبر دارد

دهان دارد چو يك پسته لبان دارد به می شسته جهان برمن چويك پسته بدان پسته دهان دارد

ای کار تو زکار زمانه نمونه تر او باشگونه و تو از او باشگونه تر

ای من رهی آن روی چون قمر و آن زلف شبه رنگ پر از ماز

دعوی کنی که شاعر دهرم وليك نيست در شعر تو نه حکمت و نه لذت و نه چم

از بنا گوش لعلگون گویی بر نهاده ست آلغونه به سیم

همه دیانت و دین ورز و نیکرایی کن که سوی خلد برین باشدت گذرنامه

جهان این است و چونین بود تا بود به حق نالم ز هجر دوست زارا سحرگاهان و بر گلین هزارا قضا گر داد من نستاند از تو زسوز دل بسوزانم قضا را چو عارض برفروزی می بسوزد چو من پروانه برگردت هزارا نگنجم در لحد گر زانکه لختی نشینی بر مزارم سوکوارا جهان این است و چونین بود تا بود و همچونین بود اینند بارا به یک گردش به شاهنشاهی آرد دهد دیهیم و تاج و گوشوارا تو شان زیرزمین فرسوده کردی زمین داده مر ایشان را زغارا از آن جان توز، لختی، خون رز ده سپرده زیر پای اندر سپارا

دل من ارزنی عشق تو کوهی دلا، تا کی همی جویی منی را؟ چه داری دوست هرزه، دشمنی را؟ چرا جویی وفا از بیوفایی؟ چه کوبی بیهده سرد آهنی را؟ ایا سوسن بنا گوشی، که داری به رشک خویشتن هر سوسنی را یکی زین برزن ناراه برشو که بر آتش نشانی برزنی را دل من ارزنی، عشق تو کوهی چه سایی زیر کوهی ارزنی را؟ ببخشا ، ماه من، بر من ببخشا مکش در عشق، خیره، چون منی را بيا اينك نگه کن رود کی را اگر بیجان روان خواهی تنی را

آمد بهار خرم با رنگ و بوی طیب با صدهزار نزهت و آرایش عجیب شاید که مرد پیر بدین گه شود جوان گیتی بدیل یافت شباب از پی مشیب چرخ بزرگوار یکی لشکری بکرد لشکرش ابر تیره و باد صبا نقیب نقاط برق روشن و تندرش طبلزن دیدم هزار خیل و ندیدم چنین مهیب آن ابر بین که گرید چون مرد سوکوار وان رعد بین که نالد چون عاشق كئیب خورشید را ز ابر دمد روی گاهگاه چونان حصاریی که گذر دارد از رقیب یکچند روزگار جهان دردمند بود به شد که یافت بوی سمن را دوای طیب باران مشکبوی ببارید نوبنو وز برگ برکشید یکی حلة قصيب کنجی که برف پیش همی داشت گل گرفت هر جویكی که خشک همی بود شد رطیب تندر میان دشت همی باد بردمد برق از میان ابر همی برکشد قضيب لاله میان کشت بخندد همی ز دور چون پنجه عروس به حنا شده خضيب بلبل همی بخواند یار از درخت سرو وز شاخ بید یار مر او را شده مجیب صلصل به سرو بن بر با نغمه کهن بلبل به شاخ گل بر با لحنك غريب اکنون خورید باده و اکنون زیید شاد کاکنون برد نصيب حبيب از بر حبیب ساقی گزین و سبزه و میخور به بانگ زیر کز کشت سار نالد و از باغ عندلیب

ای بت ملوك فریب گل صد برگ و مشك و عنبر و سیب یاسمین سپید و مورد بزیب این همه یکسره تمام شده ست نزد تو ای بت ملوك فریب شب عاشقت ليلة القدر است چون تو بیرون کنی رخ از جلبیب به حجاب اندرون شود خورشید گرتو برداری از دو لاله حجيب و آن زنخدان به سیب ماند راست اگر از مشك خال دارد سیب

رود کی چنگ برگرفت و نواخت باده انداز کو سرود انداخت زان عقیقین میی که هر که بدید از عقیق گداخته نشناخت هر دو يك گوهرند، ليك بطبع این بیفسرد و آن دگر بگداخت نابسوده دو دست رنگین کرد نا چشیده به تارك اندر تاخت

به سرای سپنج مهمان را دل نهادن همیشگی نه رو است زیر خاک اندرونت باید خفت گرچه اکنونت خواب بر دیباست با کسان بودنت چه سود کند که به گور اندرون شدن تنهاست یار تو زیر خاک مورو مگس چشم بگشا ببین، کنون پیداست آنکه زلفین و گیسویت پیراست گرچه دینار یا درم بهاست چون ترا دید زردگونه شده سرد گردد دلش؛ نه نابیناست

زمانه پندی آزادوار داد مرا زمانه، چون نگری، سربه سر همه پند است به روز نيك كسان گفت ـ تا توغم نخوری بساکسا که به روز تو آرزومند است زمانه گفت مرا خشم خویش دار نگاه که را زبان نه به بند است پای در بند است

این جهان پاک خواب کردار است آن شناسد که دلش بیدار است نیکی او به جایگاه بد است شادی او به جای تیمار است چه نشینی بدین جهان هموار که همه کار او نه هموار است کنش او نه خوب و چهرش خوب زشت کردار و خوب دیدار است

آن صحن چمن که از دم دی گفتی دم گرگ یا پلنگ است اکنون زبهار مانوی طبع پر نقش و نگار همچو ژنگ است بر کشتی عمر تکیه کم کن کاین نیل نشیمن نهنگ است

چون تیغ به دست آری، مردم نتوان کشت نزديك خداوند بدی نیست فرامشت این تیغ نه از بهر ستمکاران کردند انگور نه از بهر نبیذ است به چرخشت عیسی به رهی دید یکی کشته فتاده حیران شد و بگرفت به دندان سرانگشت گفتا که که راکشتی تاکشته شدی زار تا باز کجا کشته شود آن که تراکشت انگشت مکن رنجه به در کوفتن کس تاکس نکند رنجه به در کوفتنت مشت

شادزی با سیاه چشمان، شاد که جهان نیست جز فسانه و باد ز آمده شادمان بباید بود وز گذشته نکرد باید یاد من و آن جعد موی غالیه بوی من و آن ماهروی حور نژاد نیکبخت آن کسی که داد و بخورد شور بخت آن که او نه خورد و نه داد باد و ابر است این جهان فسوس باده پیش آر، هرچه بادا باد شاد بوده است از این جهان هرگز هیچ کس؟ تا از او تو باشی شاد؟! داد دیده ست از او به هیچ سبب هیچ فرزانه؟ تا تو بینی داد؟!

چهار چیز مر آزاده را زغم بخرد تن درست و خوى نيك و نام نيك و خرد هر آنکه ایزدش این هر چهار روزی کرد سزد که شاد زید جاودان و غم نخورد

اگرچه عذر بسی بود، روزگار نبود چنانکه بود به ناچار خویشتن بخشود خدای را بستودم که کردگار من است زبانم از غزل و مدح بندگانش نسود همه به تنبل و بند است بازگشتن او شرنگ نوش آمیغ است و روی زر اندود بنفشه های طری خیل خیل سر بر کرد چو آتشی که به گوگرد بردوید کبود بیار و هان، بده آن آفتاب کش بخوری زلب فرو شود و از رخان بر آید زود

می آرد شرف مردمی پدید آزاده نژاد از درم خرید می آزاده پدید آرد از بداصل فراوان هنر است اندر این نبید هر آن گه که خوری می خوش آن که است خاصه چوگل و یاسمن دمید بسا حصن بلندا که می گشاد بساكرة نوزین که بشکنید بسا دون بخيلا که می بخورد کریمی به جهان در پراکنید

مرا بسود و فرو ریخت هر چه دندان بود نبود دندان لابل چراغ تابان بود سپید سیم زده بود و در و مرجان بود ستاره سحری بود و قطره باران بود یکی نماند کنون زان همه بسود و بریخت چه نحس بود! همانا که نحس کیوان بود نه نحس کیوان بود و نه روزگار دراز چه بود؟ منت بگویم قضای یزدان بود جهان همیشه چنین است، گردگردان است همیشه تا بود آیینش گرد گردان بود همان که درمان باشد به جای درد شود و باز درد همان کز نخست درمان بود کهن کند به زمانی همان کجا نو بود و نو کند به زمانی همان که خلقان بود بسا شکسته بیابان که باغ خرم بود و باغ خرم گشت آن کجا بیابان بود همی چه دانی، ای ماهروی مشکین موی که حال بنده از این پیش برچه سامان بود به زلف چوگان نازش همی کنی تو بدو ندیدی آنکه او را که زلف چوگان بود شد آن زمانه که رویش به سان دیبا بود شد آن زمانه که مویش به سان قطران بود چنانکه خوبی مهمان و دوست بود عزیز بشد که باز نیامد عزیز مهمان بود بسا نگار که حیران بدی بدو در چشم به روی او در چشمم همیشه حیران بود شد آن زمانه که او شاد بود و خرم بود نشاط او به فزون بود و غم به نقصان بود همی خرید و همی سخت بیشمار درم به شهر هرگه يك ترك نار پستان بود بساكنيزك نيكو كه میل داشت بدو به شب ز یاری او نزد جمله مهمان بود به روز چونکه نیارست شد به دیدن او نهيب خواجه او بود و بیم زندان بود نبید روشن و دیدار خوب و روی لطیف اگر گران بد، زی من همیشه ارزان بود دلم خزانه پر گنج بود و گنج سخن نشان نامه ما مهر و شعر عنوان بود همیشه شاد و ندانستمی که غم چه بود دلم نشاط و طرب را فراخ میدان بود بسا دلا که بسان حریر کرده به شعر از آن سپس که بکردار سنگ و سندان بود همیشه چشمم زی زلفكان چابك بود همیشه گوشم زی مردم سخندان بود عیال نه زن و فرزند نه، مؤونت نه از این همه مه تنم آسوده بود و آسان بود تو رود کی را، ای ماهرو، کنون بینی بدان زمانه ندیدی که این چنینان بود بدان زمانه ندیدی که در جهان رفتی سرودگویان گویی هزار دستان بود شد آن زمانه که او انس راد مردان بود شد آن زمانه که او پیشکار میران بود همیشه شعر ورا زی ملوك دیوان است همیشه شعر ورا زی ملوك دیوان بود شد آن زمانه که شعرش همه جهان بنوشت شد آن زمانه که او شاعر خراسان بود که را بزرگی و نعمت زاین و آن بودی مرا بزرگی و نعمت ز آل سامان بود بداد میر خراسانش چل هزار درم وز او فزونی یک پنج میرماکان بود ز اولیاش پراکنده نیز هشت هزار به من رسید؛ بدان وقت حال خوب آن بود چو میر دید سخن داد داد مردی خویش ز اولیاش چنان کز امیر فرمان بود کنون زمانه دگرگشت و من دگرگشتم عصا بیار که وقت عصا و انبان بود

دیر زیاد آن بزرگوار خداوند جان گرامی به جانش اندر پیوند دایم برجان او بلرزم، زیراك مادر آزادگان کم آرد فرزند از ملکان کس چنو نبود جوانی راد و سخندان و شیر مرد و خردمند کس نشناسد همی که کوشش او چونه خلق نداند همی که بخشش او چنده دست و زبان زر و در پراکند او را نام به گیتی نه برگزاف پراکند در دل ما شاخ مهربانی بنشاست دل نه به بازی زمهر خواسته بر کند همچو معماست فخرو همت او شرح همچو ابستا ست فضل و سیرت او زنده گرچه بکوشند شاعران زمانه مدح کسی را کسی نگوید مانند سیرت او تخم کشته و نعمت او آب خاطر مداح او زمین برومنده سیرت او بود وحی نامه به کسری چونکه به آیینش پند نامه بیا کند سیرت آن شاه پند نامه اصلی است زانکه همی روزگار گیرد از او پند هر که سر از پند شهریار بپیچد پای طرب را به دام گرم در افکند کیست به گیتی خمیر مایه ادبار؟ آنکه به اقبال او نباشد خرسند هر که نخواهد همی گشایش کارش کو بشو و دست روزگار فروبند ای ملك از حال دوستانش همی ناز ای فلك از حال دشمنانش همیخند آخر شعر آن کنم که اول گفتم دیر زیاد آن بزرگوار خداوند

زندگانی چه کوته و چه دراز نه به آخر بمرد باید باز؟ هم به چنبر گذار خواهد بود این رسن را، اگرچه هست دراز خواهی اندر عنا و شدت زی خواهی اندر امان به نعمت و ناز خواهی اندکتر از جهان بپذیر خواهی از ری بگیر تا به طراز این همه باد و بود تو خواب است خواب را حکم نی مگر به مجاز این همه روز مرگ یکسانند نشناسی از یکدگرشان باز

ناز اگر خوب را سزاست به شرطه نسزد جز ترا کرشمه و ناز

زمانه اسب و تو رایض به رای خویشت تاز زمانه گوی و تو چوگان، به رای خویشت باز اگرچه چنگ نوازان لطیف دست بوند فدای دست قلم باد دست چنگ نواز تویی که جور و بخیلی به تو گرفت نشیب چنانکه داد و سخاوت به تو گرفت فراز

کاروان شهید رفت از پیش وان ما رفته گیرو می اندیش از شمار دو چشم يك تن كم وزشمار خرد هزاران بیش توشه جان خویش از او بربای پیش کایدت مرگ پای آغیش آنچه با رنج یافتیش و به ذل تو به آسانی از گزافه مدیش خویش بیگانه گردد از پی سود خواهی آن روز؟ مزد کمتر دیش گرگ راکی رسد صلابت شیر؟ باز را کی رسد نهیب شخیش؟

مادر می را بکرد باید قربان بچه او را گرفت و کرد به زندان بچه او را از او گرفت ندانی تاش نکوبی نخست و زو نکشی جان جز که نباشد حلال دور بکردن بچه كوچك ز شیر مادر و پستان تا نخورد شیر هفت مه بتمامی از سر اردیبهشت تا بن آبان آنکه شاید زروی دین و ره داد بچه به زندان تنگ و مادر قربان چون بسپاری به حبس بچه او را هفت شباروز خیره ماند و حیران باز چو آید به هوش و حال ببیند جوش برآرد، بنالد از دل سوزان گاه زبر زیر گردد از غم و گه باز زیر زبر همچنان از انده جوشان زر بر آتش کجا بخواهی پالود جوشد، لیکن زغم نجوشد چندان باز به کردار اشتری که بود مست كنك برآرد ز خشم و راند سلطان مرد حرس کفكهاش پاك بگیرد تا بشود تیرگیش و گردد رخشان آخر کار آرام گیرد و نچخد نیز درش کند استوار مرد نگهبان چون بنشیند تمام و صافی گردد گونه یاقوت سرخ گیرد و مرجان چند از او سرخ چون عقیق یمانی چند از او لعل چون نگین بدخشان ورش ببویی گمان بری که گل سرخ بوی بدو داد و مشك و عنبر با بان هم به خم اندر همی گذارد چونین تا به گه نوبهار و نیمه نیسان آنکه اگر نیمشب درش بگشایی چشمه خورشید را ببینی تابان ور به بلور اندرون ببینی گویی گوهر سرخ است به کف موسی عمران رفت شود راد مرد و سست دلاور گر بچشد زوی و روی زرد گلستان و آنك به شادی یکی قدح بخورد زوی رنج نبیند از آن فراز و نه احزان انده ده ساله را به طنجه براند شادی نو را ز ری بیارد و عمان با می چونین که سالخورده بود، چند جامه بکرده فراز پنجه خلقان مجلس باید بساخته ملکانه از گل و از یاسمین و خیری الوان نعمت فردوس گستریده از هر سو ساخته کاری که کس نسازد چونان جامه زرین و فرشهای نو آیین شهره ریاحین و تختهای فراوان يك صف میران و بلعمی بنشسته يك صف حران و پیر صالح دهقان خسرو برتخت پیشگاه نشسته شاه ملوك جهان امیر خراسان ترك هزاران به پای پیش صف اندر هريك چون ماه بر دو هفته درخشان هريك برسر بساك مورد نهاده لبش می سرخ و زلف و جعدش چوگان باده دهنده بتی بدیع ز خوبان بچه خاتون ترك و بچه خاقان چونش بگردد نبید چند، به شادی، شاه جهان شادمان و خرم و خندان از کف ترکی سیاه چشم پری روی قامت چون سرو و زلفکانش چوگان زان می خوشبوی ساغری بستاند یاد کند روی شهریار سجستان خود بخورد نوش و اولیاش هم ایدون گوید هر يك، چو می بگیرد شادان شادی بو جعفر احمد بن محمد آن مه آزادگان و مفخر ایران آن ملك عدل و آفتاب زمانه زنده بدو داد و روشنایی کیهان آنك نبود از نژاد آدم چون او نیز نباشد اگر نگویی بهتان

ذوق عشق جانان سماع و باده گلگون و لعبتان چو ماه اگر فرشته ببیند در اوفتد در چاه نظر چگونه بدوزم؟ که بهر دیدن دوست زخاك من همه نرگس دمد به جای گیاه کسی که آگهی از ذوق عشق جانان یافت زخویش حیف بودگر دمی بود آگاه به چشمت اندر بالار ننگری تو به روز به شب به چشم کسان اندرون ببینی کاه